تماس با ما   صفحه اصلي   نقشه سایت   انگليسي   العربيه   اردو  
نسخه چاپي

مقدمه


در جهان‌بيني اسلامي، فرهنگ به معناي اخصّ آن مشتمل بر نظام اعتقادات، ارزش‌ها، اخلاقيات و رفتارها بوده و منبعث از وحي و جهت‌دهنده و محتوابخش نظام‌ها و بخش‌هاي جامعه است. باورها و اعتقادات و ارزش‌هاي اسلامي، شاکله نهادها و سازمان جامعه اسلامي را ايجاد و در تار و پود انديشه و تفکر و کردار و رفتار فردي و اجتماعي فرد مسلمان تنيده شده است. چنين يکپارچگي و در‌هم‌تنيدگي کل‌نماي اعتقادات و باورها، ارزش‌ها و رفتار‌ها، دين اسلام را به يک فرهنگ(فرهنگ اسلامي) مبدل ساخته است.
فرهنگ اسلامي در هر جامعه و کشوري با حفظ ماهيت و اصالت الهي و جهان‌شمول خويش، شکل و صورتي متناسب با مقتضيات جغرافيايي، تاريخي، زباني و... به‌خود مي‌گيرد. فرهنگ اسلامي- ايراني همان فرهنگ متعالي اسلامي است که در روح و کالبد فرهنگ ايران‌زمين دميده شده و متناسب با تاريخ، جغرافيا، مذهب، زبان و... در طي 14 قرن گذشته توسعه و تکامل يافته‌ است.
در چند دهه اخير، به واسطه تغيير و تحولات اساسي و فراگير در عرصه‌هاي فرهنگي، اجتماعي، سياسي- امنيتي، اقتصادي و فناوري در مقياس منطقه‌اي و جهاني، نقش ممتاز و تعيين‌كننده فرهنگ(فرهنگ‌هاي ملي و منطقه‌اي) در عرصه‌هاي ملي، بين‌المللي و جهاني نمايان‌تر شده ‌است. انقلاب اسلامي ايران، به عنوان نقطه عطف تحولات معنوي، فرهنگي، اجتماعي و سياسي قرن بيستم از ظرفيت‌ها و توانايي‌هاي بالفعل و بالقوه عظيمي در اين حوزه برخوردار است و پيشرفت و تعالي همه‌جانبه كشور، مستلزم بهره‌گيري مؤثر و هوشمندانه از آن در سطح ملي و مناسبات و تعاملات منطقه‌اي و جهاني است. در حقيقت، فرهنگ به معناي اخص‌ آن، از مختصات ذاتي، مزيت‌هاي راهبردي، انحصاري و سرنوشت‌ساز كشور و نظام ‌جمهوري اسلامي ايران مي‌باشد كه همواره مورد تأكيد معمار كبير انقلاب اسلامي حضرت امام خميني(ره) و مقام معظم رهبري(مد‌ظله‌العالی)بوده است
تحقق آرمان‌ها و اهداف جامعه اسلامي مستلزم تأمين کارکرد‌هاي فرهنگي آن است. مقام معظم رهبري(مد‌ظله‌العالی) فرهنگ را عامل شکل‌دهنده به ذهن و رفتار عمومي و جهت‌بخش و تأثيرگذار در عرصه تصميمات کلان کشور دانسته و مهندسي فرهنگ را به منزله بازشناسي، آسيب‌شناسي، پالايش و ارتقابخشي فرهنگ و جهت‌دهي آن بر پايه هويت اصيل اسلامي- ايراني با توجه به شرايط و مقتضيات ملي و جهاني تبيين مي‌نمايند.
معظم‌له، مهندسي فرهنگي را بازطراحي، اصلاح و ارتقاي شئون و مناسبات نظام‌هاي فرهنگي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي کشور مبتني بر فرهنگ مهندسي شده معرفي و اين وظيفه و مأموريت خطير را به شوراي عالي انقلاب فرهنگي به عنوان قرارگاه اصلي فرهنگي و مرکز مهندسي فرهنگي كشور محول مي‌فرمايند. در واقع مي‌توان جوهره و کارکرد مهندسي فرهنگي را تحقق و تأمين نحوه تعامل مؤثر و ارتباط ساز‌مند و پوياي نظام‌‌هاي اجتماعي، سياسي و اقتصادي با نظام فرهنگي دانست.
شوراي عالي انقلاب فرهنگي براي عمل به رهنمودهاي مقام معظم رهبري(مد‌ظله‌العالی) و تحقق اهداف و کارکردهاي نهادي خود، تهيه و تدوين نقشه مهندسي فرهنگي کشور را در اولويت نخست خود قرار داد. در سال 1386 شوراي عالي انقلاب فرهنگي با ايجاد  شوراي تخصصي مهندسي فرهنگي(متشکل از اعضاي محترم شوراي عالي انقلاب فرهنگي، صاحب‌نظران و انديشمندان و مديران و مسئولان نهادها و دستگاه‌هاي اجرايي کشور) و  همچنين تجديد سازمان و تشکيلات دبيرخانه شورا، ظرفيت‌هاي علمي و کارشناسي و اجرايي کشور را براي تدوين نقشه مهندسي فرهنگي کشور بسيج نمود.
سند نقشه مهندسي فرهنگي به عنوان يک سند بالادستي با همکاري و مشارکت فعال و همه‌جانبه نهادها و  مراکز علمي- پژوهشي، محققان و انديشمندان و کارشناسان حوزه و دانشگاه و دستگاه‌هاي اجرايي و فرهنگي ذي‌ربط تهيه و تنظيم گرديده است. افزون بر ظرفيت نهادها و دستگاه‌هاي علمي و اجرايي کشور، بالغ بر 300 نفر از محققان و کارشناسان در تهيه و تدوين اين سند به صورت مستقيم و مستمر و بيش از 2000 نفر نيز به صورت غيرمستقيم و بخشي مشارکت و همکاري داشته‌اند.
به عنوان اولين گام در ترسيم وضع مطلوب و تدوين نقشه، لازم بود كه تحليلي از وضع موجود كشور در عرصه فرهنگ تهيه شود، به همين خاطر ضمن تشكيل كارگروه ويژه و با به‌كارگيري روش‌هاي مختلف و با بهره‌گيري از پژوهش‌هاي متعدد و نظرات صاحبنظران، ضمن ارايه تحليلي كلان از وضعيت فرهنگي كشور از منظرهاي گوناگون،گزارش‌هاي تحليلي موضوعي نيز تهيه شد كه به گونه‌اي به شناخت وضع موجود فرهنگ كشور در شاخص‌هاي مختلف كمك مي‌كرد. اين گزارش‌ها در جلسات متعدد شوراي عالي انقلاب فرهنگي مورد بررسي و واكاوي قرار گرفت.
همچنين براي رصد، پايش، شناخت و نظارت بر روند تغيير و تحولات فرهنگي و انجام پيمايش‌هاي دوره‌اي، شاخص‌هاي تفصيلي فرهنگي تدوين شد كه حسب نظر شوراي عالي انقلاب فرهنگي در ستاد  هماهنگي و راهبري اجراي نقشه مهندسي فرهنگي کشور بررسي و به تصويب خواهد رسيد.
پيش‌نويس نقشه مهندسي فرهنگي در بيش از 150 جلسه شوراي مهندسي فرهنگي بحث و بررسي گرديد و نهايتاً شوراي عالي انقلاب فرهنگي در 33 جلسه سند «نقشه مهندسي فرهنگي» را بررسي و در جلسه هفتصد و پنجاه و پنج مورخ 1393/08/20 به تصويب نهايي رسانيد.
مجموعه حاضر، متن مصوب نقشه مهندسي فرهنگي کشور است كه منطبق با اصول و ارزش‌هاي اسلام ناب محمدي(ص)، آرمان‌هاي انقلاب اسلامي، رهنمودهاي رهبرکبير انقلاب اسلامي امام خميني(ره)  و مقام معظم رهبري(مد‌ظله‌العالی) و اسناد فرادستي مربوط طراحي، تدوين و به تصويب شوراي عالي انقلاب فرهنگي رسيده و شامل فصول زير است:

1. کليات؛ اين بخش شامل تعاريف اساسي مفاهيم و اصطلاحاتي همچون فرهنگ، سطوح فرهنگ، فرهنگ ملي(اسلامي- ايراني)، عمومي و حرفه‌اي، مهندسي فرهنگ، مهندسي فرهنگي، نقشه مهندسي فرهنگي، مديريت راهبردي فرهنگ کشور، رصد و پايش فرهنگي، چشم‌انداز فرهنگي کشور، پيوست فرهنگي و قلمرو نقشه است.

2. مباني، ارزش‌ها و اصول حاکم بر نقشه؛ مبتني بر منابع و معارف اسلامي، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، مباني نظري معتبر و ارزش‌هاي فرهنگي اصيل اسلامي- ايراني تهيه و تدوين شده است و شاکله و مبناي هدف‌گذاري، سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي و مديريت راهبردي و تحول و ارتقاي فرهنگي کشور است.

3. چشم‌انداز فرهنگي کشور در افق 1404؛ ترسيم‌کننده قله‌ها و وضعيت مطلوب فرهنگي کشور در افق 1404 است که مبتني بر مباني، ارزش‌ها و اصول بنيادين فرهنگي کشور، رهنمودهاي رهنمودهاي رهبرکبير انقلاب اسلامي امام خميني(ره) و مقام معظم رهبري(مد‌ظله‌العالی)، سند چشم‌انداز ايران 1404 و ساير اسناد فرادستي و همچنين مقتضيات ملي، منطقه‌اي و جهاني طراحي شده است.

4. اهداف کلان فرهنگي؛ ترجمان زمان‌مند چشم‌انداز فرهنگي کشور در محورها و حوزه‌هاي راهبردي و کليدي فرهنگي کشور است. اصولاً هر هدف کلان، وظايف و مأموريت‌هاي يک تا چند نهاد و دستگاه اجرايي را تحت پوشش قرار مي‌دهد. همچنين مواردي به عنوان كميت‌هاي مطلوب فرهنگي و اهداف كمّي، در نظر گرفته شد كه لازم است با توجه به اعتبارات، امكانات، ظرفيت‌ها و توانمندي‌هاي دستگاه‌ها و نهادها در ستاد هماهنگي و راهبري اجراي نقشه مهندسي فرهنگي کشور تعيين شود.

5. اولويت‌هاي فرهنگي؛ تعيين‌کننده موضوعات و محورهاي راهبردي در هر حوزه، محور يا هدف است که ضمن تعيين اولويت‌هاي رتبي و زماني آنها، مبنا و چگونگي تخصيص منابع و سرمايه‌گذاري را ارائه مي‌دهد.

6. راهبردها و اقدامات؛ شامل راهبردهاي فرهنگي کلان و ملي و اقــدامات ملـي به شرح زير است:

الف) راهبردهاي فرهنگي: تعيين‌کننده مسير و راهي است
که متناسب با فرصت‌ها و تهديدها، قوت‌ها و ضعف‌هاي محيطي براي نيل به اهداف فرهنگي در دو سطح کلان و ملي طراحي و تدوين مي‌شوند.
راهبردهاي کلان ابزار تحقق اهداف کلان مي‌باشند و راهبـردهاي ملـي دربردارنده اهداف فرعي و راهکار تحقق آن هستند؛ در واقع راهبـردهاي ملـي مبناي تعيين اقــدامات ملـي نقشه مهندسي فرهنگي کشور محسوب مي‌شوند.

ب) اقــدامات ملـي: طرح‌ها و فعاليت‌هايي هستند که براي تحقق اهداف، طراحي و اجرا مي‌شوند. اقــدامات ملـي ناظر به اهداف و متناسب با راهبردها تعيين و معمولاً در چارچوب برنامه‌هاي پنج‌ساله طراحي و در قالب يک يا چند برنامه سالانه اجرايي مي‌شوند. اقــدامات ملـي غالباً فرابخشي و فرادستگاهي هستند و ماهيت ترکيبي دارند؛ با اين وجود ممکن است در مواردي وجه پژوهشي، اجرايي و تقنيني بر ساير وجوه آن غلبه يابد.

7. چارچوب نهادي نظام فرهنگي كشور: ناظر به نگاشت نهادي، تقسيم کار ملي و استاني و نظام مديريت راهبردي فرهنگي کشور بوده و هم‌چنين مبين سازمان و ساختار و فرايندهاي کلان سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي، سازماندهي، هدايت و نظارت و ارزيابي فرهنگي کشور در سطح ملي و استاني براي اجراي نقشه مهندسي فرهنگي کشور است.